بیان شماره 5

امام احمد رضا رحمة‌الله علیه در پاسخ به مثال پیشینِ گلوله، نخست سکون و حرکت را از هم جدا می‌کند. گلوله‌ای که هیچ حرکت رو به جلویی به آن داده نشده باشد، فقط به این دلیل که گلوله است خودبه‌خود جلو نمی‌رود.

پس نکته نخست ساده است: برای حرکت رو به جلو باید به جسم حرکت داده شود. اگر حرکتی آغاز نشود، سفری هم به سوی جلو شکل نمی‌گیرد.

سپس سخن به حالتی می‌رسد که جسم به جلو فرستاده شده است. مسیر آن لازم نیست همیشه کاملاً هم‌سطح بماند؛ ممکن است در حالی که جلو می‌رود، به سوی پایین هم خم شود.

همین معنا با مثال سنگی که با منجنیق پرتاب می‌شود روشن می‌شود. سنگ به جلو می‌رود، اما در همان زمان در جهت زمین نیز پایین می‌آید.

راهی که جسم هنگام حرکت در هوا طی می‌کند مسیر حرکت⌁ نامیده می‌شود. به زبان ساده، این همان راهی است که جسم از لحظه پرتاب دنبال می‌کند.

در این بیان، امام احمد رضا رحمة‌الله علیه خم شدن راه به سوی پایین را با چیزی پیوند می‌دهد که متن اصلی آن را دفع⌁ می‌نامد. دفع در اینجا اصطلاح خود منبع است و باید در چارچوب همان استدلال فهمیده شود.

برای روشن‌تر شدن مطلب، خواننده امروز می‌تواند دو نکته را جدا نگه دارد. یکی حرکت رو به جلویی است که از آغاز به گلوله یا سنگ داده شده، و دیگری اثری است که در هنگام حرکت مسیر را به سوی پایین تغییر می‌دهد.

در فیزیک نوین، کشش زمین که اجسام را به سوی پایین می‌برد گرانش⌁ نامیده می‌شود. این توضیح امروزی جایگزین سخن منبع نیست؛ فقط برای روشن‌تر دیدن حرکت مورد بحث آمده است.

از همین رو این مثال نشان می‌دهد که جسم می‌تواند هم‌زمان هم به جلو برود و هم پایین بیاید. حرکت رو به جلو و خم شدن به سوی پایین یک چیز نیستند، هرچند در یک پرواز با هم دیده شوند.

بنابراین هدف اصلی بیان شماره 5 پاسخ دادن به مثال پیشین درباره حرکت مستقیم گلوله است. امام احمد رضا رحمة‌الله علیه بر نیاز به حرکت واقعی و بر پایین آمدن مسیر جسم توجه می‌دهد و آن را در چارچوب بحث منبع درباره دفع بیان می‌کند.